ΑΝΤΙΠΥΡΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ, ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΚΑΙ ΕΥΘΥΝΗ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ

 Από Δρ. Γ.Μ.Σκιάνη, Φυσικό-Γεωφυσικό

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Το πρόβλημα των πυρκαγιών δεν είναι όπως παρουσιάζεται, τόσο σε απόψεις απλών πολιτών που δεν έχουν γνώση του αντικειμένου όσο και σε τοποθετήσεις του πολιτικού προσωπικού που συνήθως το χρησιμοποιεί για δημαγωγική εκμετάλλευση.

Οι πυρκαγιές είναι ένα καταστροφικό φαινόμενο άκρως επικίνδυνο που δεν μπορεί να εκλείψει, μπορεί όμως να μετριαστεί (mitigation) με την βελτίωση της οργάνωσης από πλευράς Πολιτικής Προστασίας, τη μόνιμη και ουσιαστική συνεργασία της με επιστημονικούς φορείς και τον καλύτερο συντονισμό του υπερπολύτιμου εθελοντισμού.

Ο μετριασμός του φαινομένου των πυρκαγιών εξαρτάται κυρίως από την πρόληψη, όπως θα δούμε στο κυρίως κείμενο. Εκεί η συμβολή του υπεύθυνου πολίτη είναι εκ των ων ουκ άνευ. Θα πρέπει να μειωθούν στο ελάχιστο οι δραστηριότητες και οι συμπεριφορές που μπορούν, σε συνδυασμό με τις καιρικές συνθήκες, να πυροδοτήσουν πυρκαγιά. Επίσης, η επιτήρηση που γίνεται από τους εθελοντές θα πρέπει να αναβαθμιστεί με την χρήση της σύγχρονης τεχνολογίας (αισθητήρες, δορυφόροι, drones, συστήματα άμεσης μεταβίβασης της πληροφορίας). Στο σημείο αυτό θα πρέπει να τονίσουμε και την σημασία και αξία του επιστημονικού εθελοντισμού που κινητοποιείται από την διάθεση προσφοράς και όχι από μόνο από το κίνητρο του κέρδους.    

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Οι πυρκαγιές συμπεριλαμβάνονται μεταξύ των πλέον καταστροφικών φαινομένων λόγω της συχνότητας που παρουσιάζουν  αλλά και της έντασης και έκτασης που μπορούν να φθάσουν. Τα δυσμενή αποτελέσματα των πυρκαγιών  αφορούν απώλειες σε ανθρώπινες ζωές, περιουσίες, υποδομές και σημαντικές βλάβες στο περιβάλλον.

Ειδικά για το περιβάλλον, πρέπει να σημειώσουμε ότι οι φωτιές προκαλούν άμεσες, έμμεσες και μακροχρόνιες επιπτώσεις στο βιοτικό και αβιοτικό μέρος των οικοσυστημάτων. Στο αβιοτικό μέρος  προκαλούνται μεταβολές στις φυσικοχημικές ιδιότητες του εδάφους και στη διάβρωση. Σε ότι αφορά το βιοτικό μέρος, η φωτιά μπορεί να προκαλέσει μεταβολές στην φυσιογνωμία της βλάστησης, στη σύνθεση και τον αριθμό των ειδών χλωρίδας και πανίδας, στην πυκνότητα των διαφόρων πληθυσμών και στη δραστηριότητα του κάθε ζώου ξεχωριστά.

Οι επιπτώσεις της πυρκαγιάς στην πανίδα και χλωρίδα μιας περιοχής διακρίνονται σε άμεσες και έμμεσες. Οι άμεσες γίνονται σχεδόν ακαριαία αντιληπτές: η υπέργεια βλάστηση στις περισσότερες περιπτώσεις αφανίζεται, ενώ η πανίδα, ανάλογα με τις ικανότητες κάθε είδους, είτε αφανίζεται είτε επιλέγει τον αναγκαστικό δρόμο της προσφυγιάς. Αντίθετα, χρειάζονται πολλά χρόνια για να αντιληφθούμε τις έμμεσες επιπτώσεις. Πρόκειται για τις διαδικασίες «δευτερογενούς διαδοχής» που συνήθως οδηγούν στην επαναφορά της πρότερης κατάστασης, εφόσον δεν επακολουθήσουν άλλες πυρκαγιές ή άλλες αιτίες υποβάθμισης.

 (http://www.wwf.gr/images/pdfs/fact_sheet_forest_fires.pdf).

Για να υπάρξει φωτιά πρέπει απαραίτητα να συνυπάρχουν τρία στοιχεία που αποτελούν το λεγόμενο τρίγωνο της φωτιάς: 1. Καύσιμη ύλη 2. Θερμότητα 3. Οξυγόνο. Επομένως στην κατάσβεση των πυρκαγιών προσπαθούμε να εξαλείψουμε έναν από αυτούς τους παράγοντες (π.χ. σκεπάζοντας την καύσιμη ύλη με χώμα στερούμε το οξυγόνο, κόβοντας την βλάστηση για να σχηματιστεί “αντιπυρική” λωρίδα αφαιρούμε την καύσιμη ύλη, καταβρέχοντας τη φωτιά ψύχουμε την καύσιμη ύλη).

Ο καιρός, η καύσιμη ύλη και η τοπογραφία είναι οι κύριοι περιβαλλοντικοί παράγοντες που καθορίζουν την συμπεριφορά της πυρκαγιάς.

 (https://www.fs.usda.gov/Internet/FSE_DOCUMENTS/fsm9_028958.pdf).

Ο καιρός είναι δύσκολο να προβλεφθεί γιατί παρουσιάζει μεγάλες μεταβολές. Επειδή όμως έχει τεράστια επίδραση στην πυρκαγιά, η βασική γνώση και η δυνατότητα συνεχών παρατηρήσεων των αλλαγών του καιρού στο πεδίο είναι απαραίτητα στοιχεία για την διαχείριση του φαινομένου.

Καύσιμη ύλη στις δασικές πυρκαγιές  είναι τα χόρτα, τα χαμόκλαδα, τα φύλλα, τα κούτσουρα. Τα διαφορετικά είδη έχουν και διαφορετική ικανότητα συγκράτησης της υγρασίας. Τα ξηρά καύσιμα αναφλέγονται και καίγονται πολύ ευκολότερα από τα υγρά. Το μέγεθος και το σχήμα των καυσίμων  επηρεάζουν επίσης την καύση. Τα ελαφρύτερα καύσιμα όπως τα φύλλα και τα χαμόκλαδα καίγονται ευκολότερα από τα βαρύτερα και μεγαλύτερα όπως τα κούτσουρα και οι κορμοί των δέντρων.

Η τοπογραφία είναι ο πιο σταθερός από τους τρεις περιβαλλοντικούς παράγοντες και ως εκ τούτου είναι ευκολότερο να προβλεφθεί η επίδρασή του. Τα τοπογραφικά στοιχεία που επηρεάζουν  την έναρξη και την διάδοση της πυρκαγιάς είναι η έκθεση του πρανούς προς τον ήλιο, η κλίση του πρανούς, το σχήμα του αναγλύφου, το υψόμετρο και οι φραγμοί (aspect, slope, shape of the area, elevation, barriers).

Πριν από την εμφάνιση του ανθρώπου και την γνώση της χρήσης της φωτιάς, οι πυρκαγιές προκαλούντο από φυσικά φαινόμενα όπως οι κεραυνοί και τα ηφαίστεια. Σήμερα οι φωτιές που ξεκινούν από ανθρώπινη αμέλεια ή εμπρησμό είναι ο κανόνας έναντι εκείνων που οφείλονται σε φυσικά αίτια. Συνεπώς ο πρώτος και κύριος όρος αποφυγής των τεράστιων καταστροφών που επιφέρουν κάθε χρόνο οι πυρκαγιές είναι η ενίσχυση της ατομικής και κοινωνικής συνείδησης και επαγρύπνησης.

ΠΡΟΛΗΨΗ ΠΥΡΚΑΓΙΩΝ

Επισημάναμε ότι για να υπάρξει πυρκαγιά πρέπει να συνυπάρχουν τα τρία στοιχεία που αποτελούν το «τρίγωνο της φωτιάς». Αυτή η συνύπαρξη εμφανίζεται κυρίως από την ανθρώπινη παρέμβαση, ηθελημένη ή αθέλητη.  Όπως θα δούμε παρακάτω, στη χώρα μας οι πυρκαγιές που οφείλονται σε φυσικά αίτια – κεραυνούς – είναι στατιστικά μόνο το 3%. Συνεπώς, ειδικά στο θέμα των πυρκαγιών, η πρόληψη είναι το σημαντικότερο κεφάλαιο για  το μετριασμό αυτού του καταστροφικού φαινομένου.

Πυρκαγιές δεν συμβαίνουν φυσικά μόνο στα δάση. Συμβαίνουν και σε κτίρια, σε αυτοκίνητα, σε εργοτάξια κλπ. Στις περιπτώσεις αυτές η πρόληψη στηρίζεται στην τήρηση συγκεκριμένων κανόνων ασφαλείας και ο έλεγχος είναι σαφώς ευκολότερος. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν θα συμβαίνουν πάντα ατυχήματα διότι η αστοχία των υλικών και τα ανθρώπινα λάθη δεν μπορούν να μηδενισθούν. Τα αίτια των δασικών πυρκαγιών μπορούμε να τα διακρίνουμε σε τέσσερις κατηγορίες και να εξετάσουμε το ποσοστό των καταστροφών που που συνδέεται με καθεμιά από αυτές τις αιτίες στην Ελλάδα (Βορίσης, 2004).

ü  Φυσικά ή τυχαία αίτια. Οι κεραυνοί είναι τα μοναδικά φυσικά αίτια που μπορούν να προκαλέσουν πυρκαγιές στη χώρα μας. Το ποσοστό των πυρκαγιών που συνδέονται με κεραυνούς είναι το 3% του συνόλου.

ü  Εμπρησμοί από αμέλεια.  Αυτοί αποτελούν την βασική αιτία των δασικών πυρκαγιών, με ποσοστό βεβαιωμένων περιπτώσεων πάνω από 50%. Σε αυτές περιλαμβάνονται οι πυρκαγιές από απόρριψη τσιγάρου, καύση καλαμιών, σκουπιδιών και ξερών χόρτων, ανάφλεξη σε σκουπιδότοπους, ηλεκτρικά καλώδια, σπινθήρες μηχανών, ψήσιμο στο ύπαιθρο, βολές των Ενόπλων Δυνάμεων κ.α.

ü  Εμπρησμοί από πρόθεση. Το αίτιο αυτό προκαλεί το 30% των δασικών πυρκαγιών και είναι ιδιαίτερα καταστροφικό, καθώς οι εμπρηστές λαμβάνουν μέτρα και επιλέγουν τις κατάλληλες ημέρες που ευνοούν την γρήγορη και μεγάλη εξάπλωση της φωτιάς. Αυτοί οι εμπρησμοί γίνονται για την δημιουργία βοσκοτόπων, για οικοπεδοποίηση, για λόγους αντεκδίκησης, για βλάβη της ασφάλειας και του τουρισμού κ.α. (Καϊλίδης 1990, Αντωνόπουλος 1997).

ü  Άγνωστα αίτια. Εκεί ταξινομούνται τα αδιευκρίνιστα αίτια και αφορούν στο 17% των περιπτώσεων.

Στον ιστότοπο της Γενικής Γραμματείας Πολιτικής Προστασίας, τα αντίστοιχα ποσοστά παρουσιάζονται διαφορετικά – αγνοούνται τα φυσικά αίτια, αποδίδεται 35% στην αμέλεια, 20% στις κακόβουλες ενέργειες και 45% σε άγνωστα αίτια που κατανέμονται αναλόγως ανάμεσα στην αμέλεια και στην πρόθεση https://www.civilprotection.gr/el/dasikes-pyrkagies.

Η ΓΓΠΠ, σαν θεσμοθετημένο αρμόδιο επιτελικό όργανο, αναφέρεται στα μέτρα με τα οποία επιδιώκεται η άρση των αιτίων που άμεσα ή έμμεσα τις προκαλούν, καθώς και η δημιουργία των προϋποθέσεων που σε περίπτωση πυρκαγιάς θα καταστήσουν το έργο της καταστολής περισσότερο αποτελεσματικό.

Τα μέτρα αυτά αφορούν κυρίως:

1.      Την χρήση συστημάτων προσδιορισμού κινδύνου πυρκαγιάς που καθορίζουν χρονικά την πιθανότητα εκδήλωσής της σε μια περιοχή, με σκοπό την άμεση επέμβαση των δυνάμεων καταστολής.

2.      Την ενημέρωση των πολιτών για τον κίνδυνο πρόκλησης πυρκαγιάς από αμέλεια.

3.      Την εκτέλεση έργων υποδομής για την υποβοήθηση της καταστολής, όπως διανοίξεις και βελτιώσεις δρόμων και αντιπυρικών ζωνών, εγκατάσταση δεξαμενών νερού και παρατηρητηρίων στα δάση, καθαρισμοί βλάστησης σε περιοχές υψηλού κινδύνου κ.α.

Η ΓΓΠΠ λαμβάνει ως δεδομένο ότι η γενικότερη αντιμετώπιση του προβλήματος «προϋποθέτει την κατ’ ανάγκη εμπλοκή και συντονισμένη δράση πολλών υπηρεσιών και φορέων και ότι η προληπτική οργάνωση είναι το σημαντικότερο στοιχείο της όλης προσπάθειας για την προστασία των πολιτών, των οικισμών και των δασών από τις πυρκαγιές» και ως εκ τούτου «έχει επιλέξει για την αντιμετώπιση του προβλήματος στρατηγικές που βασίζονται στον διεπιστημονικό σχεδιασμό, την προληπτική οργάνωση και τον κρατικό συντονισμό».

Εικόνα 1. Ημερήσιος χάρτης πρόβλεψης κινδύνου πυρκαγιάς από ΓΓΠΠ.

Σε ότι αφορά το μέτρο 1., η ΓΓΠΠ εκδίδει ημερήσιο δελτίο πρόβλεψης κινδύνου (εικ.1). Σε σχετική παράγραφο του κειμένου της ΓΓΠΠ αναφέρεται:

«Οι βασικές παράμετροι που καθορίζουν τον κίνδυνο εκδήλωσης πυρκαγιάς σύμφωνα με τη διεθνή βιβλιογραφία κατατάσσονται σε κλιματολογικές, μορφολογίας εδάφους, χαρακτηριστικών βλαστήσεως και σε κινδύνους που προέρχονται από ανθρώπινες δραστηριότητες και φυσικά αίτια.

Λόγω της πολυπλοκότητας του φαινομένου των πυρκαγιών και της συμμετοχής πολλών παραγόντων σε αυτό που ορίζουμε σαν κίνδυνο πυρκαγιάς, μεθοδολογικά έχει υιοθετηθεί η ανάπτυξη συστήματος δεικτών και όχι ενός μόνο δείκτη, με επικρατούσα προσέγγιση την ακολουθούμενη από τα Αμερικανικά συστήματα κινδύνου (Ηνωμένων Πολιτειών – NFDRS και Καναδά – NFFDRS) προσαρμοσμένη στις ιδιαιτερότητες της κάθε χώρας.

Βασική επιδίωξη των συστημάτων προσδιορισμού κινδύνου πυρκαγιάς είναι η δυνατότητα παρουσίασης των προβλέψεων με τη μορφή θεματικού χάρτη που απεικονίζει τον κίνδυνο, όπως αυτός εκτιμάται στα διάφορα γεωγραφικά διαμερίσματα μιας χώρας.

Η παρουσίαση των στοιχείων σε μορφή χάρτη, έχει σαν σκοπό τη συγκριτική αντιμετώπιση των διαφόρων περιοχών που απεικονίζονται.

Ο χάρτης κινδύνου πυρκαγιάς συντάσσεται συνήθως σε ψηφιακή μορφή και μπορεί να αναβαθμίζεται ανά τακτά χρονικά διαστήματα (καθημερινά).

Για τη σύνταξη των χαρτών αυτών λαμβάνονται κυρίως υπόψη οι προβλέψεις των σχετικών με τις πυρκαγιές καιρικών φαινομένων για το επόμενο 24ωρο, η κατάσταση της βλάστησης καθώς και κάθε άλλη διαθέσιμη πληροφορία που συμβάλλει στον προσδιορισμό της επικινδυνότητας μιας περιοχής σε δεδομένη χρονική στιγμή. Η ακρίβεια του χάρτη εξαρτάται σε πολύ μεγάλο βαθμό από την ακρίβεια των μετεωρολογικών προβλέψεων.

Επισημαίνεται ότι η κατάσταση της βλάστησης, ως στοιχείο, συμβάλλει στη συνολικότερη εκτίμηση όσον αφορά τον κίνδυνο πυρκαγιάς και χαρακτηρίζεται από μη συνεχή μεταβολή, αντίθετα από τις μετεωρολογικές συνθήκες που μεταβάλλονται συνεχώς σε ημερήσια βάση.

Από το έτος 2003 η ΓΓΠΠ προκειμένου να εκτιμήσει την κατάσταση της βλάστησης στην έκδοση του ημερήσιου δελτίου πρόβλεψης κινδύνου πυρκαγιάς που εκδίδει κατά την διάρκεια της αντιπυρικής περιόδου, χρησιμοποιεί μεταξύ των άλλων και δορυφορικές εικόνες MODIS TERRA οι οποίες μετά από ειδική επεξεργασία, παρουσιάζουν με κατάλληλο χρωματικό κώδικα την κατάσταση της βλάστησης (ξηρότητα) για όλη την χώρα υπό μορφή θεματικού χάρτη (εικ.2). Η μέθοδος υπολογισμού των δεδομένων των χαρτών βασίζεται σε κανονικοποιημένο δείκτη βλάστησης NDVI (Normalized Difference Vegetation Index) ή άλλους δείκτες.

Οι χάρτες αυτοί κατά την διάρκεια της αντιπυρικής περιόδου αναβαθμίζονται ανά 10ήμερο, βασιζόμενοι στην επεξεργασία νεότερων (πιο επίκαιρης λήψης) δορυφορικών εικόνων. Η αξιοπιστία των χαρτών ελέγχεται με επιτόπιες παρατηρήσεις».

Εικόνα 2. Θεματικός χάρτης στον οποίο απεικονίζεται η κατάσταση της βλάστησης στην Ελλάδα από 15 έως 21 Ιουλίου 2003. Ο χάρτης αυτός προέκυψε μετά από επεξεργασία δορυφορικών εικόνων MODIS TERRA Data. Η κατάσταση της βλάστησης είναι ανάλογη των τιμών του δείκτη βλάστησης NDVI (Από ΓΓΠΠ).

Εστιάζοντας στα μέτρα που προτείνει η ΓΓΠΠ για την πρόληψη των δασικών πυρκαγιών, ξεχωρίζουμε αρχικά  τα «συστήματα προσδιορισμού κινδύνου πυρκαγιάς» σε συνδυασμό με την αναφορά σε «επιτόπιες παρατηρήσεις που ελέγχουν την αξιοπιστία των χαρτών ξηρότητας της βλάστησης». Με την βοήθεια drones εξοπλισμένων με πολυφασματικές κάμερες μπορούν να λαμβάνονται λεπτομερείς πληροφορίες σε τοπικό επίπεδο για την ξηρότητα της βλάστησης ως παράγοντα κινδύνου για την πυρκαγιά.

Σε ότι αφορά τα παρατηρητήρια και τον κίνδυνο πρόκλησης πυρκαγιάς από αμέλεια, τα drones είναι πολύτιμα εργαλεία στα χέρια εθελοντών, κάνοντας περιπολίες σε συγκεκριμένες διαδρομές ώστε να καλύπτουν οπτικά ολόκληρο τον χώρο ευθύνης, δίνοντας πληροφορίες για πιθανές συγκεντρώσεις εύφλεκτης ύλης (ξερόχορτα, σκουπίδια κλπ), για ύποπτες κινήσεις ατόμων, για επικίνδυνες δραστηριότητες (μπάρμπεκιου, καύση απορριμμάτων ή ξερόχορτων, λειτουργία μηχανημάτων που προκαλούν υπερθέρμανση, σπινθήρα ή φλόγα κ.α.).

Ο έλεγχος των drones μπορεί να γίνει χειροκίνητα, αυτόνομα ή με σταθμό ελέγχου στο έδαφος.

Ο απλούστερος τρόπος είναι ο χειροκίνητος. Σε αυτή την περίπτωση ο χειριστής ελέγχει με την όραση την πτήση.

 Αυτόνομη είναι η πτήση όταν το drones ακολουθεί ένα προκαθορισμένο σχέδιο το οποίο εγκαταστάθηκε στο λογισμικό πριν από την έναρξή της.

Ο πιο εξελιγμένος τρόπος ο οποίος χρησιμοποιείται κατά κανόνα σε χώρες με αρκετή συσσωρευμένη εμπειρία σε εφαρμογές drones είναι ο έλεγχος από σταθμό εδάφους που μπορεί να κατευθύνει το μέσο αλλά και να τροποποιήσει τα δεδομένα του αρχικού σχεδίου πτήσης.

Οι ερευνητές Abdulla Al-Kaff, Ángel Madridano, Sergio Campos, Fernando García, David Martín και Arturo de la Escalera του Intelligent Systems Lab (LSI), Universidad Carlos III de Madrid στο άρθρο τους Emergency Support Unmanned Aerial Vehicle for Forest Fire Surveillance (Abdulla Al-Kaff et al. 2020) αποδεικνύουν ότι οι αυτόνομες τεχνολογίες και η μικροηλεκτρονική ενισχύουν την επιχειρησιακή ικανότητα των drones σε κρίσιμες εφαρμογές, όπως η παρακολούθηση δασικών πυρκαγιών και η αντιμετώπισή τους. Η ίδια μεθοδολογία μπορεί να εφαρμοστεί και στην πρόληψη, δηλαδή στην επιτήρηση, στην αστυνόμευση και στην ανίχνευση.

Η ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΚΑΙ ΚΑΤΑΣΤΟΛΗ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ ΠΥΡΚΑΓΙΩΝ

Οι φάσεις επιχειρησιακής ενεργοποίησης για την αντιμετώπιση των πυρκαγιών αφορούν όλα τα χρονικά στάδια, από την έναυση έως την οριστική κατάσβεση και φύλαξη. Τα στάδια αυτά είναι τα εξής (Κατσάνος 1974, Βορίσης 2004):

Αναγγελία. Η αναγγελία των δασικών πυρκαγιών μπορεί να γίνει είτε από πολίτες είτε από σύστημα έγκαιρης εντόπισης (παρατηρητήρια – επιτήρηση από πυροφύλακες – εναέρια επιτήρηση). Ειδικά για την περίπτωση της αναγγελίας από το σύστημα έγκαιρης εντόπισης, θα πρέπει απαραίτητα να δίνονται στοιχεία που αφορούν τη θέση και το μέγεθος της πυρκαγιάς, το είδος του καιγόμενου υλικού, βατότητα των οδών πρόσβασης, θέσεις υδροληψίας αεροσκαφών, επίδραση του ανέμου, ρυθμό εξάπλωσης της πυρκαγιάς κλπ.

Ανίχνευση. Η ανίχνευση επιτρέπει τον καθορισμό της μεθόδου αντιμετώπισης της δασικής πυρκαγιάς. Εάν αυτή είναι μικρή, η ανίχνευση γίνεται άμεσα από τον συντονιστή των δυνάμεων στο πεδίο, εάν όμως είναι μεγάλη πρέπει να χρησιμοποιούνται περισσότερα άτομα με σχετική εμπειρία που αναφέρουν στον συντονιστή. Τα στοιχεία που ανιχνεύονται αφορούν το είδος και την διάταξη της δασικής περιοχής, το ανάγλυφο σε σχέση με την περίμετρο της πυρκαγιάς, τυχόν κινδύνους για την ζωή πολιτών που διαμένουν στην περιοχή καθώς και σημεία ιδιαίτερης αξίας  (υποδομές, μνημεία πολιτιστικής κληρονομιάς κ.α.) που πρέπει να προστατευθούν, περιοχές περιορισμού της πυρκαγιάς από φυσικά εμπόδια, οδούς πρόσβασης, σημεία υδροληψίας κλπ.

Κινητοποίηση. Αμέσως μετά την έλευση της πληροφορίας στο Συντονιστικό Κέντρο, ο υπεύθυνος την χρησιμοποιεί και αποφασίζει για θέματα, όπως 1.την εύρεση της πλησιέστερης προς την εστία πυροσβεστικής δύναμης και των πλησιέστερων μονάδων για ενίσχυση, 2.τον αριθμό των ανδρών και του μηχανολογικού εξοπλισμού που απαιτείται, 3. Τα μέσα μεταφοράς που απαιτούνται και είναι δυνατόν να διατεθούν. Παράλληλα, η μετακίνηση δυνάμεων δημιουργεί κάποια κενά τα οποία απαιτείται να καλυφθούν με δυναμική αναδιάρθρωση του σχεδιασμού στην περιοχή, κατόπιν συνεχούς εκτίμησης της κατάστασης.

Επιλογή μεθόδου κατάσβεσης. Ακολουθεί η επιλογή της προσφορότερης μεθόδου κατάσβεσης της πυρκαγιάς. Οι μέθοδοι διακρίνονται σε δύο κύριες κατηγορίες. Κατά την άμεση προσβολή οι ενέργειες κατευθύνονται απευθείας στο μέτωπο της πυρκαγιάς, με το σβήσιμο και διαχωρισμό των καμένων υλικών από εκείνα που δεν έχουν προσβληθεί. Κατά την έμμεση προσβολή η γραμμή αντιμετώπισης της πυρκαγιάς, στην οποία γίνονται οι απαραίτητες εργασίες, βρίσκεται μακριά από την περίμετρό της και το καύσιμο μεταξύ του μετώπου και της γραμμής αντιμετώπισης καίγεται. Η απόσταση μεταξύ του μετώπου και της γραμμής αντιμετώπισης μπορεί να ποικίλει ανάλογα με τις τοπικές συνθήκες. Η παράλληλη προσβολή ενεργείται κατά τις αρχές της έμμεσης προσβολής και αφορά την διάνοιξη αντιπυρικών λωρίδων σε ορισμένη απόσταση από το μέτωπο της πυρκαγιάς (Α.Π.Σ. 1981).

Αποκάθαρση περιμέτρου και φύλαξη. Μετά τον έλεγχο της πυρκαγιάς είναι αναγκαία η αποκάθαρση της περιμέτρου της, δηλαδή ο διαχωρισμός της καμένης από την άκαυτη περιοχή. Ακολουθεί η φύλαξη η οποία συνίσταται στην παραμονή ατόμων κοντά στην περίμετρο της πυρκαγιάς για σβήσιμο τυχόν αναζωπυρώσεων. Όσο καλύτερα έχει γίνει η αποκάθαρση της περιμέτρου, τόσο ευκολότερο είναι το έργο της φύλαξης. 

Αναφερθήκαμε ήδη στην συνεργασία ερευνητών του Πανεπιστημίου CarlosIII της Μαδρίτης με τις επιχειρήσεις Telefónica Digital España, Dronitec S.L. και Divisek Systems για την δημιουργία ενός αυτόματου συστήματος πυροπροστασίας δασών που θα είναι σε θέση να υποστηρίξει τις μονάδες πυρόσβεσης ώστε να μειωθεί με ασφάλεια ο χρόνος αντίδρασης μέσω της παροχής πληροφορίας σε πραγματικό χρόνο για την εξέλιξη της πυρκαγιάς.

Οι συνεργαζόμενοι φορείς και ερευνητές περιγράφουν στην ιστοσελίδα της GSMA το σύστημα, υπογραμμίζοντας ότι δοκιμάστηκε με επιτυχία (GSMA Internet of Things Case Study - How Cellular Technology Enables Anti-Fire Drones).

Η λύση του Διαδικτύου των Πραγμάτων – ΔτΠ (Internet of Things –IoT) αξιοποιεί την υποδομή των τηλεπικοινωνιακών πύργων, την σύνδεση της κινητής τηλεφωνίας σε πραγματικό χρόνο και τα ΣμηΕΑ. Παρουσιάζεται σχηματικά στην εικόνα 3 και συνίσταται στα εξής:

Αισθητήρες θερμότητας, καπνού, ανέμου κλπ επάνω στους τηλεπικοινωνιακούς πύργους. Αυτοί οι αισθητήρες μπορούν να εντοπίσουν φωτιά σε ακτίνα 15km.

Εικόνα 3. Αυτοματοποιημένο σύστημα έγκαιρου εντοπισμού και παρακολούθησης πυρκαγιάς (GSMA Internet of Things Case Study - How Cellular Technology Enables Anti-Fire Drones).

Όταν οι αισθητήρες εντοπίζουν πιθανή πυρκαγιά, αποστέλλεται σήμα συναγερμού στο drone με τις συντεταγμένες του ύποπτου σημείου. Οι συντεταγμένες υπολογίζονται βάσει των θέσεων των πύργων όπου είναι τοποθετημένοι οι αισθητήρες. Ο συναγερμός ενεργοποιεί ταυτόχρονα την βάση του drone ώστε να ανοίξει αυτόματα και το ίδιο το drone να πετάξει στην υποδειχθείσα θέση πυρκαγιάς για να την επιβλέψει και να αποκομίσει πληροφορία. Αυτή η πληροφορία μεταδίδεται σε πραγματικό χρόνο μέσω του δικτύου κινητής τηλεφωνίας της Telefónica (3G ή 4G) στο κέντρο επιχειρήσεων.

Το κέντρο επιχειρήσεων θα έχει πλέον τα δεδομένα ώστε να πάρει καλύτερες αποφάσεις και να στείλει την κατάλληλη ομάδα με τον σωστό εξοπλισμό για την κατάσβεση της πυρκαγιάς και παράλληλα να μειώσει τους κινδύνους για το προσωπικό. Η ομάδα πυρόσβεσης θα έχει την δυνατότητα να τηλεκατευθύνει το drone για να ελέγξει και άλλες περιοχές, εκτός της προδιαγεγραμμένης διαδρομής. Μετά την λήξη της αποστολής του, το drone γυρίζει στη βάση του για φόρτιση ώστε να είναι σε ετοιμότητα για την επόμενη αποστολή.

Είναι προφανές ότι η τεχνολογία κινητής τηλεφωνίας προσφέρει μεγάλα πλεονεκτήματα στο σύστημα διότι εξασφαλίζει τη μετάδοση της πληροφορίας στο κέντρο επιχειρήσεων και επιτρέπει την τηλεκατεύθυνση του drone. Η πιλοτική εφαρμογή έδειξε ότι η τεχνολογία αυτή:

ü  Προσφέρει την απαιτούμενη δυνατότητα για την ομάδα πυρόσβεσης σε ότι αφορά το βίντεο συνεχούς ροής (video streaming) – ακόμη και όταν η κάλυψη είναι μόνο 3G.

ü  Λειτουργεί άριστα σε ανοικτό περιβάλλον, ανεξαρτήτως καιρικών συνθηκών.

ü  Προσφέρει την απαιτούμενη ασφάλεια επικοινωνίας που είναι απαραίτητη για τέτοιες κρίσιμες καταστάσεις.

ü  Υπάρχουν μονάδες ΔτΠ και πιστοποιημένο φάσμα για την τηλεφωνική σύνδεση.

Εικόνα 4. Πλεονεκτήματα της υποστηριζόμενης από την κινητή τηλεφωνία πυροπροστασίας (GSMA Internet of Things Case Study - How Cellular Technology Enables Anti-Fire Drones).

Η εικόνα 4 δίνει μια συνολική εικόνα των πλεονεκτημάτων  του υποστηριζόμενου από την κινητή τηλεφωνία συστήματος πυροπροστασίας.

ΠΡΟΔΙΑΓΕΓΡΑΜΜΕΝΗ ΚΑΥΣΗ ΚΑΙ ΑΝΤΙΠΥΡ

Ο Γαβριήλ Ξανθόπουλος (ΕΘ.Ι.ΑΓ.Ε., Ινστιτούτο Μεσογειακών Δασικών Οικοσυστημάτων και Τεχνολογίας Δασικών προϊόντων)  στην παρουσίασή του “Προδιαγεγραμμένη καύση και αντίπυρ: Επιστημονική θεμελίωση”, εκθέτει τα δεδομένα για δύο σημαντικά νέα εργαλεία που μπορούν να προσφέρουν λύσεις στην αντιμετώπιση των πυρκαγιών http://www.eufirelab.org/toolbox2/library/upload/2577.pdf.

Χρήση της φωτιάς για την αντιμετώπιση της φωτιάς

Ο Γ.Ξανθόπουλος παρουσιάζει τους δύο τρόπους που για την αντιμετώπιση της φωτιάς χρησιμοποιείται φωτιά:

1.      Αντίπυρ (backfire, suppression fire). Φωτιά που ανάβεται σκόπιμα στο δρόμο επερχόμενης πυρκαγιάς για να αφαιρεθεί η καύσιμη ύλη ώστε να υπάρξει έλεγχος.

2.      Απόκαυση (burn out). Φωτιά που ανάβεται για να κάψει άκαυτη καύσιμη ύλη ανάμεσα στην άκρη μιας πυρκαγιάς και στη γραμμή ελέγχου.

Το αντίπυρ χρησιμοποιείται για να σταματήσει το μέτωπο πυρκαγιάς που απειλεί να ξεπεράσει κάθε εμπόδιο. Η φωτιά ανάβεται από αντιπυρική ζώνη ή δρόμο, σε απόσταση από το επερχόμενο μέτωπο με στόχο να καεί η βλάστηση ανάμεσά τους, καθώς η κυρίως πυρκαγιά τραβάει την σκοπούμενη προς το μέρος της.

Η απόφαση λαμβάνεται από τον συντονιστή της  κατάσβεσης και απαιτείται σχεδιασμός, προετοιμασία, αρκετές δυνάμεις και ενημέρωση όλων. Παρ’ όλα αυτά, η επιτυχία δεν είναι εξασφαλισμένη. Οι πιθανότητες είναι πολύ καλύτερες  όταν το εγχείρημα γίνεται νωρίς το πρωί, πολύ αργά το απόγευμα ή τη νύχτα.

Έχει σημασία ότι οι εμπλεκόμενοι πρέπει να είναι έμπειροι ώστε να γίνεται σωστή επιλογή της θέσης. Στην εικόνα 5 παρουσιάζονται τρεις φάσεις  μιας πειραματικής καύσης στην  Gestosa, Portugal (2002)  όπου φαίνεται ο τρόπος που οι πυρκαγιές έλκονται μεταξύ τους και τελικά συναντώνται, ώστε να καεί ολοσχερώς η μεταξύ τους καύσιμη ύλη.

Εικόνα 5. Πειραματική καύση με συνάντηση δύο γραμμών φωτιάς στην Gestosa, Portugal το 2002 (από Γ.Ξανθόπουλο).

Στην απόκαυση η φωτιά ανάβεται από τη γραμμή ελέγχου (αντιπυρική λωρίδα, δρόμο, ποτάμι, καλλιέργειες, βρεγμένη ζώνη χορτοβλάστησης) για να κάψει μέχρι την άκρη τη πυρκαγιάς. Οι στόχοι μπορεί να είναι η άμεση προσβολή, η διαπλάτυνση γραμμών ελέγχου, η μείωση του απαιτούμενου προσωπικού φύλαξης, η μείωση του έργου τελικής κατάσβεσης, η ενσωμάτωση δακτύλων και εστιών από καύτρες, η αξιοποίηση φυσικών γραμμών ελέγχου και η μετακίνηση γραμμής ελέγχου σε λεπτά καύσιμα.

Η απόκαυση είναι πάγια διαδικασία όταν χρησιμοποιείται έμμεση προσβολή με διάνοιξη λωρίδων, με χειρωνακτικά μέσα ή μπουλντόζες (εικ.6). Κατά κανόνα γίνεται στα πλάγια και στο πίσω τμήμα της περιμέτρου της πυρκαγιάς. Δεν απαιτείται απόφαση του συντονιστή αλλά πρέπει να είναι ενήμερος καθώς και τα εναέρια μέσα. Δεν πρέπει να δημιουργούνται προβλήματα ή κίνδυνος για τους άλλους τομείς της φωτιάς.

 

Εικόνα 6.  Απόκαυση από κατασκευαζόμενη αντιπυρική λωρίδα σε δάσος κωνοφόρων (από Γ.Ξανθόπουλο).

Προδιαγεγραμμένο πυρ (prescribed burning)

Ως προδιαγεγραμμένο πυρ (εικ.7) ορίζεται φωτιά που εφαρμόζεται με επιστημονική γνώση και τρόπο σε δασική καύσιμη ύλη, σε συγκεκριμένη περιοχή, κάτω από επιλεγμένες καιρικές συνθήκες, για την επίτευξη προκαθορισμένων διαχειριστικών στόχων (από Γ.Ξανθόπουλο).

Στόχοι του προδιαγεγραμμένου πυρός είναι η μείωση δασικής καύσιμης ύλης, η αύξηση παραγωγής βοσκήσιμης ύλης, η βελτίωση οικοτόπου για την άγρια πανίδα, η προετοιμασία τόπου για σπορά και φύτευση, ο έλεγχος ανεπιθύμητης ή ανταγωνιστικής βλάστησης, ο έλεγχος ορισμένων εντόμων και ασθενειών, η βελτίωση πρόσβασης ή/και αισθητικής, η βιοποικιλότητα.

Για να εφαρμοστεί το Π.Π. θα πρέπει να εξεταστεί με ιδιαίτερη προσοχή η χρησιμότητά του ανάλογα με τις συνθήκες. Οι ανάγκες και τα αναμενόμενα αποτελέσματα διαφέρουν για κάθε οικοσύστημα αλλά και μεταξύ συστάδων του ίδιου είδους. Η φωτιά πρέπει να είναι χαμηλής έως μέτριας έντασης, με έμφαση στην ασφάλεια. Τέλος, απαιτείται προσεκτική επιλογή χρόνου και συνθηκών.

Το σχέδιο για Π.Π. καταστρώνεται ως εξής: Περιγράφεται η περιοχή, προδιαγράφονται οι στόχοι, περιγράφονται τα επιθυμητά χαρακτηριστικά της φωτιάς για να επιτευχθούν οι στόχοι, προδιαγράφονται οι μετεωρολογικές συνθήκες (θερμοκρασία, σχετική υγρασία, άνεμος), η περιεχόμενη υγρασία στην ξυλώδη καύσιμη ύλη και τον χούμο αλλά και η φυσιολογική κατάσταση της βλάστησης, προδιαγράφονται οι αποδεκτές ατμοσφαιρικές συνθήκες για την διασπορά του καπνού, ορίζεται η μέθοδος καύσης, προβλέπονται τα απαιτούμενα έργα προετοιμασίας (π.χ. ζώνες), προβλέπεται το προσωπικό και τα μέσα, αναγνωρίζονται τα σημεία υδροληψίας, περιγράφονται μέτρα ασφαλείας και σχέδιο έκτακτης ανάγκης σε περίπτωση διαφυγής της φωτιάς, προβλέπεται η ενημέρωση πολιτών και αρχών, καταρτίζεται κατάσταση ΝΑΙ/ΟΧΙ για τελική απόφαση.

Εικόνα 7. Έλεγχος της έντασης της φωτιάς μέσω του τρόπου έναυσης - λωρίδες (από Γ.Ξανθόπουλο).

Τέλος προβλέπεται μεταπυρική τεκμηρίωση και αξιολόγηση για τυχόν άλλες ενέργειες.

Χρήση drone στις διαδικασίες εσκεμμένου πυρός.

Στο άρθρο τους Smokey comes of age: unmanned aerial systems for fire management (2016) οι Dirac Twidwell, Craig R Allen, Carrick Detweiler, James Higgins, Christian Laney, Sebastian Elbaum αναφέρονται σε εφαρμογές drone στις διαδικασίες εσκεμμένου πυρός.

Οι συγγραφείς υποστηρίζουν ότι, σε σχέση με την χρήση επίγειου προσωπικού, τα drone μπορούν να καλύψουν πληρέστερα την περίμετρο μιας φωτιάς και να απεικονίσουν αποτελεσματικότερα περιοχές με πυκνό καπνό (εικ.8).

Εικόνα 8. Α. Τα drone μπορούν να χρησιμοποιηθούν στο Π.Π. για να δώσουν στην απεικόνισή του περισσότερες δυνατότητες σε ασφαλείς συνθήκες. Β. Το προσωπικό “τρώει καπνό” στην προσπάθειά του να προκαλέσει την έναυση του Π.Π. και να παρακολουθήσει πιθανές αναφλέξεις έξω από τον προδιαγεγραμμένο χώρο πυρός. Τα drone δίνουν την λύση (Dirac Twidwell et al.,2016).

Κατά συνέπεια τα drone μπορούν να μειώσουν ή και να εξαλείψουν την ανάγκη τοποθέτησης προσωπικού σε περιοχές με πυκνό καπνό, κοντά στα μέτωπα της φωτιάς που είναι μια συνήθης αλλά ανεπιθύμητη πρακτική σε διαδικασίες  προδιαγεγραμμένου πυρός (Π.Π).

Εικόνα 9. Πρωτότυπο drone για εσκεμμένες αναφλέξεις. (α) Το σκάφος πάνω από πρόσφατα αναφλεγείσα βομβίδα. (β) Μηχανισμός τοποθέτησης της μπάλας-βομβίδας. (γ) Μηχανισμός πλήρωσης με ενέσιμο καύσιμο. (δ) Μηχανισμός απόρριψης βομβίδας(Dirac Twidwell et al.,2016). Τα παρακάτω βίντεο περιγράφουν την δράση και την λειτουργία του πρωτότυπου ΣμηΕΑ: http://bit.ly/22W7x1T και http://bit.ly/1VOI2i7.

Το πρωτότυπο ΣμηΕΑ των Twidwell et al. (εικ.9) είναι ελαφρύ (περίπου 1kg), γρήγορο (μέγιστη ταχύτητα 56kph) και φορητό. Στα προκαταρκτικά πειράματα της ομάδας των ερευνητών, το σκάφος πέταξε με ταχύτητα 25kph, διανύοντας βήματα των 0.5km, ρίχνοντας “αυγά του δράκου” (dragon eggs) ανά 10m. Τα “αυγά του δράκου” είναι μικρές μπάλες μεγέθους ping pong οι οποίες περιέχουν καύσιμο υλικό και στις οποίες διοχετεύεται με ενέσιμο τρόπο ένα υγρό που αντιδρά με το καύσιμο και σε ένα λεπτό προκαλείται ανάφλεξη.

Στις μεγάλες πυρκαγιές, το εσκεμμένο πυρ χρησιμοποιείται, όπως έχουμε ήδη αναφέρει, για να αντιμετωπιστεί η φωτιά, σε περιπτώσεις που οι συνήθεις τακτικές δεν έχουν αποτέλεσμα. Συχνά, για να γίνει αυτό, το προσωπικό παίρνει θέσεις μέσα σε περιοχές που καίγονται. Είναι προφανές ότι αν η ίδια δουλειά μπορεί να γίνει με ΣμηΕΑ, δεν είναι ανάγκη να μπει σε κίνδυνο το επίγειο προσωπικό.

Οι Twidwell et al. παρουσιάζουν το όραμά τους για το μέλλον: Σμήνη ΣμηΕΑ με μικτές δυνατότητες να συνεργάζονται σε επιχειρήσεις διαχείρισης πυρκαγιάς (εικ.10). Έχουν ήδη ερευνηθεί και εκπονηθεί αλγόριθμοι για τον συντονισμό πολλών ημιαυτόνομων ΣμηΕΑ για την παρακολούθηση της πυρκαγιάς και τον συγχρονισμό των δράσεων αντιμετώπισης (Kumar et al. 2011). Οι προσομοιώσεις επιβεβαιώνουν ότι τα ΣμηΕΑ μπορούν να προγραμματιστούν ώστε να τηρούν τους περιορισμούς πτήσης και να αποφεύγουν τις συγκρούσεις ενώ θα λαμβάνουν θέσεις κοντά στο μέτωπο της φωτιάς. Θα παρέχουν υψηλού επιπέδου πληροφορίες με παρακολούθηση της εξέλιξης της πυρκαγιάς αλλά και δυνατότητες επέμβασης με εσκεμμένο πυρ, επικουρώντας τις επίγειες δυνάμεις.

Εικόνα 10. Ένα όραμα για το μέλλον της διαχείρισης φωτιάς. Σμήνη ημιαυτόνομων ΣμηΕΑ, με εξοπλισμό για έναυση εσκεμμένου πυρός, αντικαθιστούν το επίγειο προσωπικό ή τα ελικόπτερα, επιτυγχάνοντας το ίδιο

αποτέλεσμα χωρίς διακινδύνευση ανθρώπινων ζωών και πόρων, με χαμηλότερο κόστος. (Dirac Twidwell et al.,2016).

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Βορίσης Δ., 2004, Η καταστολή των δασικών πυρκαγιών, Αθήνα, Τυπογραφείο Α.Π.Σ.

Καϊλίδης Δ., 1990, Δασικές πυρκαγιές, Θεσσαλονίκη, εκδόσεις «Γιαχουδή-Γιαπουλή».

Αντωνόπουλος Π., 1997, Προστασία Δασών από Πυρκαγιές, Αθήνα, εκδόσεις «Ίων».

 

Abdulla Al-Kaff , Ángel Madridano , Sergio Campos, Fernando García, David Martín, Arturo de la Escalera, 2020, Emergency Support Unmanned Aerial Vehicle for Forest Fire Surveillance, Electronics 9, 260 ; doi: 10.3390 / electronics 9020260 www.mdpi.com/journal/electronics.

 

Κατσάνος Α., 1974, Βασικές Οδηγίες κατασβέσεως των πυρκαγιών των δασών, Αθήνα, Αυτοτελείς Δασικές Εκδόσεις.

 

Αρχηγείο Πυροσβεστικού Σώματος, 1981, Εγχειρίδιο Κατασβέσεως Πυρκαγιών Δασών, Αθήνα, Τυπογραφείο Α.Π.Σ.

 

GSMA Internet of Things Case Study - How Cellular Technology Enables Anti-Fire Drones  www.gsma.com/drones .

 

Cesar Beltran, Miriam Carolina Freitas, Alex Moribe, Advisor: Professor Igor Tsukanov, 2013, Unmanned  Aerial  Vehicle with Fire Extinguishing Grenade Release and Inspection System, B.S. Thesis, Florida International University FIU.

 

Burchan Aydin , Emre Selvi , Jian Tao, Michael J. Starek, 2019, Use of Fire-Extinguishing Balls for a Conceptual System of Drone-Assisted Wildfire Fighting, doi:10.3390/drones3010017 www.mdpi.com/journal/drones.

 

Dirac Twidwell, Craig R Allen, Carrick Detweiler, James Higgins, Christian Laney, Sebastian Elbaum, 2016, Smokey comes of age: unmanned aerial systems for fire management, esa, Frontiers in the Ecology and the Environment, Volume 14, Issue 6, Pages: 289-344.          

 

 

Ο ΘΗΣΑΥΡΟΣ ΤΟΥ ΤΣΑΟΥΣΕΣΚΟΥ

 

 

Αν θυμάμαι τον Γκουντάρα; Από πάντα! Από τα νήπια! Ο μικρός Γκουντάρας ήταν γεννημένος για να αρέσει και να πείθει  χωρίς να κάνει την παραμικρή προσπάθεια.

Οι δάσκαλοι τον λάτρευαν. Δεν ήταν αυτό που λέμε καλός μαθητής ή μάλλον ήταν ακριβώς το αντίθετο. Αλλά οι επιδόσεις του στα μαθήματα δεν απασχολούσαν κανένα. Ήταν από τη φύση του δημοφιλής. Όταν ερχόταν η μαμά του στο σχολείο, της λέγανε τα καλύτερα. Κανείς δάσκαλος δε μιλούσε για τα μαθήματα. Όλοι με ένα στόμα τόνιζαν πόσο καλό και ξεχωριστό ήταν το παιδί της.

Οι συμμαθητές του έκαναν τα πάντα για να κερδίσουν την εύνοιά του. Αν και ήταν άμπαλος, την ομάδα στο ποδόσφαιρο την έφτιαχνε ο Γκουντάρας.

Οι συμμαθήτριες κάναν σαν τρελές. Γκουντάρα και Γκουντάρα. Τον ήθελαν για τα παιχνίδια και τα πάρτι. Όταν οι γονείς διοργάνωναν τις γιορτές για τα καμάρια τους, το πρώτο που ρωτούσαν ήταν αν θα έρθει ο Γκουντάρας.

Αυτά στο δημοτικό. Στο γυμνάσιο και στο λύκειο απογειώθηκε. Μόνιμο μέλος του προεδρείου των μαθητικών κοινοτήτων και όταν ήρθε η ώρα, πρόεδρος. Την εποχή που εμείς τρέχαμε πίσω από τα κόμματα και τα κουκιά στις ψηφοφορίες ήταν μετρημένα, ο πάντα ανεξάρτητος και αυτόνομος Γκουντάρας πλειοψηφούσε για πλάκα.

Οι καθηγητές τον θαύμαζαν αλλά και τον έτρεμαν. Αν το δαχτυλάκι του Γκουντάρα έκανε κίνηση, η αποχή και η κατάληψη ήταν γεγονός. Και δε μιλάμε τώρα για σοφτ καταστάσεις, με κλείδωμα της εξώπορτας, μπάλα στο προαύλιο και χαρτιά. Μιλάμε για μαζικές συνελεύσεις επί συνελεύσεων, αποφάσεις, αιτήματα και εξαντλητικές διαπραγματεύσεις. Ο σύλλογος των καθηγητών δεν είχε κουράγιο για τέτοια, έτσι το θέμα ήταν απλό. Τι λέει ο Γκουντάρας; Μάλιστα.

Οργάνωνε εκδρομές, ομιλίες, πολιτιστικές εβδομάδες, αθλητικούς αγώνες, πάρτι, τα πάντα. Σε μια εκδήλωση που είχε θέμα την παραψυχολογία και τη μεταφυσική, έφερε έναν σπουδαίο μάγο που εξαφάνισε τα απουσιολόγια και άπαντες εθαύμασαν πλην του διευθυντή. Αυτός ο κακομοίρης άρχισε τα παρακάλια και ο Γκουντάρας ζήτησε ευγενικά από το μάγο να τα επιστρέψει, όπερ και εγένετο μετά παρέλευσιν τριών ημερών που είναι ο χρόνος διάρκειας των θαυμάτων και παραποίησης των εγγράφων.

Ο οπλίτης πεζικού Γκουντάρας βρέθηκε στην Αλεξανδρούπολη. Σε κείνο το τάγμα, η γυναίκα του διοικητή, η οποία έκανε μεγάλες προσπάθειες να φαίνεται καλλιεργημένη και ξεχωριστή στην τοπική κοινωνία, έδειχνε μεγάλη αδυναμία στις αντίκες. Ο Γκουντάρας, από τη στιγμή που πάτησε το πόδι του εκεί, συστήθηκε σαν εκτιμητής έργων τέχνης. Μάζευε τους φαντάρους και τους έλεγε ατέλειωτες ιστορίες για θησαυρούς σε ανατολίτικα παζάρια,  για αρχαιοκάπηλους, για ιερόσυλους καλόγερους, για κινέζικα σκεύη και ινδικά παλάτια. Η φήμη του έτρεξε γρήγορα, όπως συνέβαινε πάντα.

Έτσι η ώρα του Γκουντάρα δεν άργησε. Τον κάλεσε διακριτικά ο διοικητής στο σπίτι να γνωρίσει την κυρία του. Εκείνη, γεμάτη ευγένεια και σεβασμό για τον ξακουστό εκτιμητή, του έδειξε, με καμάρι αλλά και αγωνία για την κρίση του, τα αποκτήματά της.

Του Γκουντάρα το μάτι έκοβε. Είχε προλάβει στο μεταξύ να πάρει μερικά μαθήματα από το σαΐνι τον Ντιμίτρι Κατσινώφ, έναν από τους σπουδαίους μέντορες του σιναφιού. Και ο Γκουντάρας ότι ήθελε πραγματικά να το μάθει το μάθαινε. Ξεχώρισε τις παλιατζούρες από αυτά που κάτι αξίζανε αλλά δεν έκανε υποτιμητικά σχόλια. Το αντίθετο, φρόντισε να παινέψει με σοβαρότητα και χωρίς πολλά-πολλά το γούστο της κυρίας διοικητού, η οποία σίγουρα θα γινόταν ειδικός κάτω από την δική του καθοδήγηση. Φρόντισε επίσης οι τιμές που έδωσε να είναι κατώτερες από εκείνες που είχε πραγματικά εκτιμήσει. Η κυρία διοικητού κοκκίνιζε από τα καλά λόγια του εκτιμητή και δαγκωνόταν που την είχαν πιάσει κορόιδο.

Αυτό ήταν. Ο Γκουντάρας πέρασε, για μια ακόμη φορά, τις εξετάσεις με άριστα και ανέλαβε να ψάξει στις πηγές του για ευκαιρίες. Περιττό να πούμε ότι κατά την διάρκεια της θητείας του που ο διοικητής φρόντισε να είναι ολόκληρη στην Αλεξανδρούπολη, οι μέρες του εκτιμητή στο τάγμα ήταν ελάχιστες. Αντίθετα οι αεροπορικές πτήσεις, ακόμη και για το εξωτερικό – Μαρόκο, Ρωσία, Τσεχία - στη ζούλα βέβαια, ήταν συχνές και πληρωμένες. Οι πραγματικές πηγές του Γκουντάρα όμως ήταν στο Μοναστηράκι.

Το τι έφερε δεν λέγεται ούτε περιγράφεται στα πλαίσια του κειμένου που πρέπει να βολευτεί στο μικρό χώρο που διαθέτουν τα ηλεκτρονικά μέσα και στο ελάχιστο περιθώριο που δίνει η υπομονή των σημερινών αναγνωστών, γαλουχημένων με την ταχύτητα της εικόνας. Θα ξεχωρίσουμε τις πορσελάνες από την συλλογή του οίκου των Αψβούργων, το σαμοβάρι της Μεγάλης Αικατερίνης, το γιαταγάνι του Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπούς, την τραπεζαρία του ίδιου του Λουδοβίκου του 16^ου και τις εικόνες δια χειρός Θεοφάνη που τις έφεραν στον Γκουντάρα μυστικά δύο καλόγεροι από το Όρος και που όρκισε την κυρία διοικητού, βαθειά θρησκευόμενη, να μην τις μεταπωλήσει.

Εννοείται ότι η κυρία διοικητού, θυγατέρα μεγάλου γεωκτήμονα και τσιπουροπαραγωγού του θεσσαλικού κάμπου, δε δίστασε να πουλήσει δύο ωραία οικόπεδα, το ένα στο Πήλιο και το άλλο στη Χαλκιδική, για να μη χάσει αυτές τις μοναδικές ευκαιρίες που της παρείχε ο Γκουντάρας – ο Θεός να τον έχει πάντα καλά.

Ούτε ο ίδιος ο Γκουντάρας θα μπορούσε να προβλέψει τη μεγάλη ευκαιρία που θα του δινόταν από την διαφήμιση που του έκαναν η κυρία διοικητού και ο διοικητής όταν πήρε μετάθεση στην Κύπρο. Το μεγάλο ψάρι ήταν Λιβανέζος μεγιστάνας που ενδιαφέρθηκε να τον γνωρίσει. Όπως όλοι οι μεγάλοι, ο Γκουντάρας ήταν έτοιμος και γι’ αυτή την πρόκληση.

Το ταξίδι στην όμορφη Κύπρο άξιζε τον κόπο. Ο Λιβανέζος μεγιστάνας και ο Γκουντάρας γνωρίστηκαν και μίλησαν για όλα αλλά κυρίως για Τέχνη και μάλιστα για Μεγάλη Τέχνη. Δίπλα στον Λιβανέζο ο Θρι Εν, αρχισύμβουλος και αχώριστος έμπιστος.

Ο Θρι Εν ήταν Έλληνας, βαφτισμένος Ιωάννης που ο υπάλληλος του ληξιαρχείου τον είχε καταχωρίσει σαν Ιωάνννη. Ο Ιωάνννης δεν ασχολήθηκε να διορθώσει το λάθος. Στο αγγλικό κολλέγιο που φοίτησε, οι φίλοι και συμμαθητές των φώναζαν Θρι Εν και τού ‘μεινε για πάντα.

Ποντικομούρης, με γυαλάκια  κατεβασμένα χαμηλά στη μύτη και μόνιμα φιλύποπτο βλέμμα, έδινε την εντύπωση ότι δεν εμπιστευόταν ούτε τη μάνα του.

Αλλά ο Γκουντάρας δε μάσαγε. Στη συζήτηση πέρναγε με άνεση από το ένα θέμα στο άλλο, μίλησε γενικά για τις δουλειές του και μετά από τρεις ώρες και μερικά ποτά είχε καταφέρει να δημιουργήσει ένα ζεστό κλίμα εμπιστοσύνης. Κοίταξε στα μάτια τον μεγιστάνα και τον ρώτησε αν ενδιαφέρεται να συνεργαστεί σε μια πραγματικά μεγάλη δουλειά με τα κέρδη μισά-μισά. Ο Λιβανέζος τον ρώτησε ήρεμα περί τίνος πρόκειται και ο Γκουντάρας του απάντησε ότι πρέπει πρώτα να τσεκάρει ξανά την πληροφορία και θα του εξηγήσει. Ζήτησε μια μικρή προθεσμία.

Στις δυο μέρες ο Γκουντάρας είχε τσεκάρει τις πληροφορίες και ήταν έτοιμος. Η δουλειά δεν ήταν εύκολη, ήθελε μεγάλη προεργασία γιατί θα εμπλέκονταν πολλοί παράγοντες και έπρεπε να διατεθεί προκαταβολικά για τα απαραίτητα «λαδώματα» ένα μεγάλο ποσό που μόνο κάποιος με οικονομική επιφάνεια μεγάλη, σαν του Λιβανέζο μεγιστάνα, μπορούσε να διαθέσει. Αυτός ήταν άλλωστε ο λόγος που ο Γκουντάρας δεν μπορούσε να κάνει τη δουλειά μόνος του.

Η υπόθεση είχε ως εξής. Δυο μήνες πριν τη συνάντηση Γκουντάρα – Λιβανέζου είχε γίνει η επανάσταση που είχε ανατρέψει και εκτελέσει τον ρουμάνο δικτάτορα Τσαουσέσκου. Ο Τσαουσέσκου είχε συγκεντρώσει μυθική περιουσία την οποία είχε κρύψει στα υπόγεια του «Παλατιού της Δημοκρατίας», ένα πελώριο χωροταξικό, αρχιτεκτονικό και κατασκευαστικό έργο που είχε ξεκινήσει το 1984, πέντε χρόνια πριν από την πτώση του δικτάτορα. Όταν ο επαναστατημένος λαός κατέλαβε το Παλάτι, βρήκε στα υπόγεια αντικείμενα και έργα τέχνης πολύ μεγάλης αξίας, δεν βρήκε όμως τις πλάκες χρυσού, ουσιαστικά τα τρία τέταρτα του χρυσού της Ρουμανίας.

Η ιστορία έμοιαζε παραμυθένια αλλά το τεράστιο έλλειμμα χρυσού στην Εθνική Τράπεζα της Ρουμανίας φαινόταν να την επιβεβαιώνει. Αυτά ήταν στοιχεία που ο Λιβανέζος μπορούσε να ελέγξει εύκολα. Το μεγάλο θέμα ήταν πού ήταν κρυμμένος ο θησαυρός. Χρειαζόταν η άκρη του νήματος. Αυτήν την άκρη είχε πλησιάσει ο Γκουντάρας.

Ο Τσαουσέσκου είχε τρία παιδιά: τον Βαλεντίν, την Ζόια και τον Νίκου. Μετά την επανάσταση η Ζόια και ο περιβόητος Νίκου, ο κατά τις διαδόσεις βιαστής της ανήλικης ολυμπιονίκη γυμνάστριας Κομανέτσι και υπεύθυνος για τον βάρβαρο ξυλοδαρμό του θρυλικού τερματοφύλακα Ντουκαντάμ, φυλακίστηκαν. Ο Βαλεντίν, ένας ήρεμος άνθρωπος που δεν είχε δώσει αφορμές, κρατήθηκε για λίγο και μετά αφέθηκε ελεύθερος υπό παρακολούθηση. Εδώ λοιπόν, σύμφωνα με άτομο απόλυτα έμπιστο του Βαλεντίν, ήταν η άκρη του νήματος. Ο ήσυχος και συμπαθής γιος του δικτάτορα ήταν ο μόνος που ήξερε. Και όχι μόνο ήξερε. Ενδιαφερόταν να φύγει κρυφά από την Ρουμανία μαζί με ένα μέρος του θησαυρού που θα του εξασφάλιζε μια «αξιοπρεπή διαβίωση». Το μεγάλο κομμάτι θα το έπαιρναν αυτοί που θα του ικανοποιούσαν τα ζητούμενα.

Ο Γκουντάρας ήταν πειστικός και η ιστορία του μπορεί να φαινόταν απίστευτη αλλά είχε συνοχή. Ακόμη και ο Θρι Εν είχε μετριάσει την καχυποψία του βλέμματός του και σκούπιζε κάθε τόσο τα γυαλιά του.

Ο Λιβανέζος ήταν άνθρωπος που έπαιρνε άμεσα αποφάσεις. Πρότεινε στον Γκουντάρα να πάει στο Βουκουρέστι με την πρώτη πτήση. Μαζί του ασφαλώς θα πήγαινε και ο Θρι Εν. Σκοπός η «πάση δυνάμει» επαφή με τον Βαλεντίν Τσαουσέσκου.

Γκουντάρας και Θρι Εν ταξίδεψαν μαζί. Κατά την διάρκεια της πτήσης, ο ποντικομούρης ανέπτυσσε τις απαιτήσεις του ενώ ο Γκουντάρας άκουγε, σοβαρός και ατάραχος. Ο Θρι Εν ζήτησε να δει μόνος του τον Βαλεντίν και να χειριστεί την επαφή με τον δικό του τρόπο. Μιλούσε με τον κλασικό τρόπο στελέχους επιχείρησης, με επιτηδευμένη σιγουριά που δε σήκωνε αντίρρηση. Αφού είπε όσα είχε να πει, μίλησε και ο Γκουντάρας. Με απλά λόγια ξεκαθάρισε ότι οι συναντήσεις με τον Βαλεντίν δεν είναι επαφές ρουτίνας γιατί ο άνθρωπος παρακολουθείται στενά. Θα έπρεπε να γίνουν όσο το δυνατόν λιγότερες επαφές, δύο ή τρεις το πολύ και αυτές τις μικρές πρωινές ώρες που οι «σκιές» έχουν ήδη πιει αρκετά για να έχουν μειωθεί τα αντανακλαστικά τους ώστε να μπορεί ο Βαλεντίν να ξεγλιστρήσει για λίγο. Πρότεινε εν κατακλείδι ο Γκουντάρας να γίνει μια επαφή των τριών τους, σύντομη αλλά περιεκτική, όπου θα τεθούν τα βασικά θέματα. Στη δεύτερη επαφή  μπορούσε ο Θρι Εν, αν το ήθελε, να δει τον Βαλεντίν μόνος του.

Ο ποντικομούρης έκανε ότι το σκέφτεται αλλά συμφώνησε. Ένοιωθε ήδη άβολα γιατί ο Γκουντάρας του απέδειξε χωρίς ιδιαίτερη προσπάθεια ότι δεν γνωρίζει τις ειδικές συνθήκες και την ατμόσφαιρα μιας χώρας που ήταν σαρανταπέντε χρόνια κάτω από κομμουνιστικό καθεστώς. Για να τον κάνει να χαλαρώσει, ο Γκουντάρας τον ρώτησε αν ήθελε να πάνε το βράδυ στο Ατενέου Παλάς που είχε πρόγραμμα με παραδοσιακά ρουμάνικα βιολιά. Ο ποντικομούρης, θέλοντας να αποφύγει τις πολλές οικειότητες, αντιπρότεινε δείπνο στο ξενοδοχείο Ιντερκοντινεντάλ που κατέλυσαν.

Την άλλη μέρα το πρωί, ο Γκουντάρας πήγε να βρει τον σύνδεσμό του για να κανονίσει το ραντεβού με τον Βαλεντίν. Γύρισε στο ξενοδοχείο μετά από τρεις ώρες σε φανερά καλή διάθεση και βρήκε τον Θρι Εν να βηματίζει έξω από το ξενοδοχείο νευρικά. Ο Γκουντάρας του έκανε ένα φιλικό νεύμα και του πρότεινε μια μπύρα στο μπαρ. Ο Θρι Εν συναίνεσε κατσούφικα. Στο μπαρ ήταν σχεδόν μόνοι τους. Ο Γκουντάρας μπήκε αμέσως στο θέμα. Ο σύνδεσμος θα έρχονταν σε επαφή με τον Βαλεντίν και θα τον έφερνε στις τρεις το επόμενο πρωί στην περιοχή Χερεστράου όπου θα τον περίμεναν Γκουντάρας και Θρι Εν μέσα στο Άουντι που είχαν νοικιάσει.

Στις τρεις το πρωί ακριβώς, ένα Ντάτσια σταμάτησε δίπλα στο Άουντι. Το πρώτο βλέμμα του Θρι Εν δεν το τράβηξε ο σαραντάρης, σοβαρός κύριος που κατέβηκε από το αυτοκίνητο αλλά η κούκλα ξανθιά οδηγός που το μισοσκόταδο την έκανε να φαίνεται σαν οπτασία.

Η κούκλα  πάτησε το γκάζι και έφυγε αμέσως, ο Θρι Εν άφησε τη θέση του συνοδηγού στον Βαλεντίν και πέρασε στο πίσω κάθισμα. Ο μεγάλος γιος του Τσαουσέσκου δικαίωσε από την πρώτη στιγμή τη φήμη του ευγενικού, προσηνούς και φιλικού ανθρώπου. Παρά την κάποια ανησυχία του που δεν μπορούσε να την κρύψει εντελώς, απαντούσε με υπομονή στις πρώτες ερωτήσεις του Θρι Εν που ήταν φανερό ότι είχε μελετήσει ενδελεχώς τον φάκελό του. Μίλησε για την επιστημονική του δραστηριότητα, για την εμπλοκή του στην ποδοσφαιρική Στεάουα που είχε βγει και πρωταθλήτρια Ευρώπης, μίλησε ακόμη και για τον ποδοσφαιριστή Χάτζι που με δική του παρέμβαση δεν πήγε στον Παναθηναϊκό. Είπε ότι η σχέση του με τους συμπατριώτες του είναι πολύ καλή γιατί δεν είχε ποτέ ανάμειξη στην πολιτική αλλά είναι φυσικό ότι το όνομα που κουβαλάει αποτελεί μεγάλο πρόβλημα και έτσι θα προτιμούσε να φύγει από την χώρα. Τόνισε ότι αυτή την στιγμή δεν του δίνεται διαβατήριο για να εγκαταλείψει την χώρα, όλη δε η κινητή και ακίνητη περιουσία των Τσαουσέσκου έχει κατασχεθεί και μένει προσωρινά σε μικρό διαμέρισμα που του έχει παραχωρήσει φίλος. Οι φίλοι του είναι πάρα πολλοί και πιστοί αλλά βέβαια δεν μπορούν να εκδηλωθούν.

Το σημείο αυτό της συζήτησης φάνηκε κατάλληλο για να τεθεί το φλέγον θέμα. Ο Θρι Εν ρώτησε ευθέως αν υφίσταται πράγματι θησαυρός. Ο Βαλεντίν απάντησε ήρεμα και κατηγορηματικά ότι ο θησαυρός υπάρχει και η θέση της κρύπτης είναι γνωστή μόνο σ’ αυτόν. Οι υπόλοιποι που γνώριζαν είναι νεκροί. Αυτοί που μετείχαν στη μεταφορά εκκαθαρίστηκαν από την σεκουριτάτε και οι γονείς του από τους επαναστάτες. Τόνισε ότι ήθελε να παίξει το χαρτί του θησαυρού, όχι γιατί ήταν φιλοχρήματος αλλά γιατί ήθελε να φύγει από την χώρα και να ζήσει μια αξιοπρεπή ζωή. Για το νέο του ξεκίνημα χρειαζόταν χρήματα. Ο χρυσός του θησαυρού, σε τρέχουσες τιμές, έφθανε ένα ποσόν γύρω στα δύο δις δολάρια. Αυτός ζητούσε μόνο δεκαπέντε εκατομμύρια σε υπεράκτιους λογαριασμούς και δύο εκατομμύρια μετρητά για τα απαραίτητα «λαδώματα» ώστε να φθάσει ο θησαυρός σε βαγόνια εμπορικής αμαξοστοιχίας μέχρι τα ελληνικά σύνορα, περνώντας από Βουλγαρία. Στην ίδια αμαξοστοιχία θα κρυβόταν και ο ίδιος για να περάσει στην Ελλάδα.

Η πρώτη συνάντηση έληξε. Η δεύτερη κανονίστηκε για την ίδια ώρα, στο ίδιο σημείο, δύο μέρες μετά. Στις τέσσερις και μισή ακριβώς, το Ντάτσια σταμάτησε δίπλα στο Άουντι, ο Βαλεντίν Τσαουσέσκου χαιρέτησε ευγενικά και πέρασε στο κάθισμα συνοδηγού του Ντάτσια. Η ξανθιά καλλονή πάτησε το γκάζι.

Την άλλη μέρα ο Θρι Εν ήταν νευρικός και γκρίνιαζε ολοένα. Πώς θα εμπιστευόταν να δώσει προκαταβολικά δεκαεπτά ολόκληρα εκατομμύρια σε κάποιον που δεν γνώριζε; Τι θα έλεγε το αφεντικό;

Ο Γκουντάρας του μίλησε με λίγα λόγια και σταράτα. Ο θησαυρός είναι σίγουρο ότι υπάρχει. Το έλλειμμα χρυσού της Ρουμανίας τα λέει όλα. Αν κάποιος ξέρει την κρύπτη, αυτός είναι ο Βαλεντίν γιατί είναι σοβαρός και οι γονείς τον εμπιστεύονταν. Τα αδέρφια του ήταν άσωτα. Μα και αν ακόμη γνωρίζουν, είναι άχρηστοι γιατί βρίσκονται στη φυλακή. Κάθε μεγάλη δουλειά έχει ρίσκα και αυτή είναι πολύ μεγάλη δουλειά με τεράστια απόδοση. Θα αποφασίσει το αφεντικό, όμως ο Θρι Εν θα πρέπει να είναι αντικειμενικός στην ενημέρωση, χωρίς να δείχνει υπερβολικά επιφυλακτικός. Μια τέτοια επιτυχία θα έχει τεράστιο αντίκτυπο και στον ίδιο.

Ο Θρι Εν ζορίστηκε. Είχε ανάγκη από παραπάνω θάρρος το οποίο δίνουν μερικά ποτηράκια καλό ουίσκι. Ο Γκουντάρας τον φρενάρησε την κατάλληλη στιγμή, πριν αρχίσει να μπερδεύει τη γλώσσα του. Ο Θρι Εν πήρε τηλέφωνο τον Λιβανέζο και εκείνος συμφώνησε. Ο Θρι Εν έπεσε ανακουφισμένος για ύπνο και σηκώθηκε μετά από δώδεκα ώρες.

Ο Θρι Εν δεν έθεσε καν θέμα να πάει μόνος του στην επόμενη συνάντηση που έγινε την καθορισμένη ώρα με τον ίδιο ακριβώς τρόπο και με τον ποντικομούρη να σκουπίζει προκαταβολικά τα γυαλιά για να θαυμάσει καλύτερα την ξανθιά.

Ο Βαλεντίν, όπως πάντα ευγενής αλλά και περισσότερο ζορισμένος από την προηγούμενη φορά, μιλούσε γρήγορα αλλά με σαφήνεια. Αφού δόθηκε από τον Θρι Εν η συγκατάθεση για να προχωρήσει το σχέδιο, ο γιος του Τσαουσέσκου του πάσαρε το χαρτάκι με τους πέντε λογαριασμούς τονίζοντας ότι δεν υπάρχει χρόνος και η διευθέτηση του οικονομικού θα πρέπει να γίνει μέσα σε διάστημα τριών ημερών, διαφορετικά τα πράγματα γίνονται επικίνδυνα και η συμφωνία παύει να ισχύει. Τα δύο εκατομμύρια για «ταΐσματα» θα του τα δίνανε σε βαλίτσα. Μετά την ολοκλήρωση αυτών των πληρωμών, ο Βαλεντίν χρειαζόταν τρεις ακόμη μέρες για να κινητοποιήσει το μηχανισμό των έμπιστών του προκειμένου να γίνει η μεταφορά από την κρύπτη, όπου ο θησαυρός ήταν σε βαγόνια.

Σε τρεις μέρες, στις έξι το απόγευμα, η ξανθιά κούκλα άφησε στη ρεσεψιόν του Ιντερκοντινεντάλ μήνυμα για τον κύριο Γκουντάρα, ο οποίος το διάβασε μπροστά στον ποντικομούρη Θρι Εν. «Το δώρο σας ήταν υπέροχο. Ξεμπέρδεψα με τις δουλειές μου και αύριο θα είμαι ελεύθερη. Θα ήθελα πολύ να σας δω στο γνωστό μας μέρος για μια ρομαντική βόλτα».

Όλα είναι έτοιμα, είπε ο Γκουντάρας. Στα ελληνικά σύνορα δεν υπάρχει πρόβλημα, είναι όλα κανονισμένα.

Εντάξει, από τον σταθμό της Θεσσαλονίκης και πέρα αναλαμβάνει το αφεντικό, απάντησε λίγο σφιγμένα ο Θρι Εν. Θα τον ειδοποιήσουμε μετά το ραντεβού για την προβλεπόμενη ώρα άφιξης του τρένου. Ας ελπίσουμε…

Όλα θα πάνε καλά, τον έκοψε ο Γκουντάρας. Λίγο καλό ουίσκι θα σε κάνει να κοιμηθείς το βράδυ σαν πουλάκι. Αύριο είναι η μεγάλη μέρα.

Ο Θρι Εν δεν είχε όρεξη για ουίσκι ούτε μπόρεσε να κοιμηθεί. Στις οχτώ κατέβηκε για πρωινό. Ο Γκουντάρας που κατέβαινε πάντα για πρωινό στις εφτά και μισή, δεν ήταν στην τραπεζαρία. Ο Θρι Εν αγχώθηκε και πήγε να ρωτήσει στη ρεσεψιόν. Ευγενέστατα τον ενημέρωσαν ότι ο κύριος Γκουντάρας είχε μήνυμα  και έφυγε από το ξενοδοχείο. Είπε να τον περιμένετε, πρόσθεσε με ευγενικό χαμόγελο ο ρεσεψιονίστ.

Ο ποντικομούρης πήγαινε κι ερχόταν ασταμάτητα, μέσα-έξω από το ξενοδοχείο, για δυόμιση ώρες. Στις δέκα και μισή είδε τον Γκουντάρα από μακριά, να έρχεται με τα χέρια στις τσέπες, σκεπτικός και με χαμηλά το κεφάλι.

Τι τρέχει; Πες μου! Ρώτησε ο Θρι Εν.

Όχι πανικός. Όχι τώρα πανικός, απάντησε ο Γκουντάρας. Ψυχραιμία και καθαρό μυαλό. Συλλάβανε τον Βαλεντίν.

Πώς;

Δεν έχει πώς και ξεπώς, έτσι είναι αυτές οι δουλειές. Πρέπει να φύγουμε άμεσα. Ο σύνδεσμος ήδη πετάει. Σου έβγαλα εισιτήριο για Λονδίνο με την πτήση των δύο και μισή. Δεν είχε πιο νωρίς. Εγώ φεύγω με άλλη πτήση.

Και τι θα γίνει με το αφεντικό;

Τα είπαμε αυτά. Μεγάλη δουλειά, μεγάλα ρίσκα. Πρέπει να ετοιμαστείς, να φύγεις για Οτοπένι. Πάρε εσύ το αμάξι, εγώ θα πάρω ταξί. Ο Θεός μαζί μας. Τώρα τον χρειαζόμαστε.

Και ο Γκουντάρας ανέβηκε στο δωμάτιό του.

Ένα μήνα μετά, ο Λιβανέζος παρέλαβε ένα δώρο. Μέσα σε κουτί από μαόνι, επενδυμένο με βελούδο, ήταν το σπαθί και το διάδημα του ηγεμόνα της Βλαχίας Βλαντ Τσέπες, του διαβόητου Βλαδίμηρου του Ανασκολοπιστή. Μαζί και μια κάρτα του Γκουντάρα.

Ο Λιβανέζος στην αρχή χαμογέλασε και μετά ξέσπασε σε τρανταχτά γέλια. Πήρε αμέσως από το συρτάρι του γραφείου του ένα επιστολόχαρτο διακοσμημένο με φύλλα χρυσού και έγραψε μια ευχαριστήρια επιστολή.

Ο Θρι Εν άλλαξε επιτέλους το όνομά του και το έκανε Γιάνης με ένα νι.

Μετά από καμιά δεκαριά χρόνια, ο Βαλεντίν Τσαουσέσκου ρωτήθηκε από δημοσιογράφο σχετικά με τις φήμες ύπαρξης θησαυρού. Ο Βαλεντίν γέλασε ευγενικά και απάντησε ότι πρόκειται για σαχλαμάρες και ότι αυτός έχει κάνει αγωγή στο ρουμανικό κράτος για να του επιστραφούν ορισμένα κατασχεμένα έργα τέχνης που απεικονίζουν πρόσωπα της οικογένειάς του.

Το σίγουρο είναι ότι αν ο δημοσιογράφος ρωτούσε ηθοποιό του Τεάτρου Καρατζιάλε, έναν από εκείνους που ο μπαμπάς Τσαουσέσκου χρησιμοποιούσε για σωσίες των οικείων του κατά τις μετακινήσεις τους, θα είχε πολύ περισσότερα και ενδιαφέροντα πράγματα να του πει. Ο ηθοποιός  όμως αυτός ήταν πια στη Νέα Υόρκη και είχε ανοίξει τη ρουμάνικη ταβέρνα «Μαϊμούτσε Λιλιπουτάνε».

Αν θυμάμαι τον Γκουντάρα; Όταν με ρώτησε ο περιπτεράς της γειτονιάς, περίμενα να ακούσω κανένα καινούργιο κατόρθωμα. Είχα πολλά χρόνια να μάθω νέα του. Έμαθα λοιπόν από τον Παναγιώτη τον περιπτερά ότι τα τελευταία δέκα χρόνια ο Γκουντάρας ζούσε στην Ξάνθη με την γυναίκα του Μιρέλα, μια ξανθιά καλλονή Ρουμάνα. Ο Γκουντάρας διευθυντής μεγάλης καπνοβιομηχανίας και η Μιρέλα ιδιοκτήτρια ακριβής μπουτίκ.

Όμως… Όμως συνέβη κάτι δυσάρεστο. Στο τελευταίο κυνήγι αγριογούρουνου με την παρέα του, ο Γκουντάρας εξαφανίστηκε. Δεν βρέθηκε πουθενά ίχνος του.

Οι σχετικές πληροφορίες λένε ότι ο Γκουντάρας ήταν ταχτικός στο καζίνο. Ότι χρωστούσε πολλά λεφτά. Συνεπώς ή τον φάγανε ή την κοπάνησε.

Εγώ λέω ότι ο Γκουντάρας δεν είχε πρόβλημα να πείσει τους δανειστές του να τον χαρτζιλικώνουν εσαεί και να του λένε και ευχαριστώ. Πιο καλά μου κάθεται να βαρέθηκε το διευθυντιλίκι και την κουμανταδόρισα την Ρουμάνα. Πάντα θα περιμένω να ακούσω νέα του. Γνώμη μου, όπως θα έλεγε ο Νικ δι Αθίνιαν, καλή του ώρα, συνοπλίτης του Γκουντάρα τον οποίο κέρναγε μπύρες και εκείνος, όταν απολύθηκε, του έκανε δώρο το μισοτελειωμένο τελευταίο μπουκάλι ρακή του Κεμάλ Ατατούρκ.

  

Η ΑΙΘΟΥΣΑ ΤΟΥ ΘΡΟΝΟΥ

 

Όταν πέρασα την πόρτα της εξοχικής κατοικίας της Αυτής Μεγαλειότητας ήμουν έτοιμος να καταρρεύσω. Η θέα των πανύψηλων πύργων μου είχε φέρει ίλιγγο και το κεφάλι μου είχε αδειάσει από αίμα που είχε συγκεντρωθεί στο στομάχι και το υπόλοιπο σύστημα της πέψης. Εχθές ήταν η Εορτή της Στέψης. Σήμερα τι ήταν; Και γιατί εμένα;

Είμαι τενόρος της συμφοράς. Υπάρχουν τουλάχιστον πεντακόσιοι εξήντα τρεις καλύτεροί μου, χωρίς να λογαριάσω τον Οιδίποδα Σολδάτο που είναι ο καλύτερος αλλά δυστυχώς από χθες το απόγευμα είναι στην φυλακή του Καστέλου γιατί στην Εορτή της Στέψης τραγούδησε τον Βασιλικό Ύμνο ανάποδα.

Τα πόδια μου δε με βαστούσαν. Δεν κατάλαβα πώς προχώρησα. Με σπρώχνανε; Με βαστάγανε; Μου ρίχνανε σπαλιόρες ξεγυρισμένες; Με τηγανίζανε ή φωνάζαν Ωσαννά; Βρέθηκα στην Αίθουσα του Θρόνου με τους εκατόν εβδομήντα επτά καθρέφτες και καθρεφτάκια και σκέφτηκα ότι είμαι εβδομήντα επτά χρονών και εβδομήντα επτά ημερών. Πώς το σκέφτηκα αυτό με έναν εγκέφαλο περίπου νεκρό; Σίγουρα ήταν λάθος και αυτό το λάθος μπορεί να μου στοίχιζε όσο στοίχισε στον κακομοίρη τον Οιδίποδα Σολδάτο ο ανάποδος ύμνος. Αλλά τι να με θέλανε αυτοί που ήρθαν και με πήραν από το σπιτάκι μου το πρωί, μια συνοδεία από πολλούς, αμέτρητους στρατιώτες και βαθμοφόρους που επαναλάμβαναν μόνο μια μυστική, ακατάληπτη λέξη σαν μπαρούχτεν;

Πόσοι ήταν οι καθρέφτες; Εδώ τραγούδησε ο Οιδίπους; Τον συνόδευε η Βασίλισσα που όλοι ξέρουμε ότι περνιέται για λυρική τραγουδίστρια ενώ πατάει ανάμεσα στις νότες σα να βαδίζει με ανασηκωμένη τη φούστα στα λασπόνερα; Και πώς τον συνόδευσε στον ανάποδο ύμνο; Ίσως να μην κατάλαβε ότι τραγουδούσε ανάποδα.

Η Αυτής Μεγαλειότης ήταν εκεί. Άκουσα την γεμάτη ενθουσιασμό τσιριχτή φωνούλα της: Οιδίποδα!

Θεούλη μου βοήθα με. Η Αυτής Μεγαλειότης ζουρλάθηκε. Το κεφάλι μου βρίσκεται μετέωρο μεταξύ οροφής και πατώματος και το ολόγραμμά του σχηματίζεται πελώριο και λαμπερό από τις αντανακλάσεις των καθρεφτών.

Και σε αυτές τις κρίσιμες ώρες, το μυαλό μου το έσκισε μια αστραπή και φωτίστηκε, άναψε σαν δάδα με μια τελευταία σκέψη: την ομελέτα που έφτιαξε χθες βράδυ ο Βασίλης Νούτσης με έξοχα μανιτάρια που μάζεψε ο Κώστας Παντούλας.  

ΤΟ ΣΠΙΤΙ ΣΤΗΝ ΚΑΤΗΦΟΡΙΑ

Η Αθήνα έχει ανηφοριές. Το ποδήλατο στην Πρωτεύουσα είναι άσκηση, όχι μέσο μετακίνησης που επικρατεί στις επίπεδες πόλεις με τους φαρδείς δρόμους, τα πάρκα, τους κήπους και τις αλέες.

Η Αθήνα έχει ανηφοριές. Ζόρικες. Ιδρώνεις για να τις ανέβεις. Πλάκα, Πολύγωνο, Γαλάτσι, Ζωγράφου, Βύρωνας, Καισαριανή, Υμηττός. Συνοικίες που τις έχτισαν οι φτωχοί και οι κυνηγημένοι, οι εργάτες και οι πρόσφυγες.

Τα χαμηλά βολεύουν. Τα ψηλά τα φτάνει η ανάγκη. Είναι καταφύγιο, ταμπούρι και βίγλα, πριν γίνουν θέα και απομάκρυνση από την «βρωμιά και μιζέρια» της μεγαλούπολης. Πριν υψωθούν οι βίλες και οι επαύλεις της Πολιτείας, της Εκάλης και του Κρεμαστού Λαγού.

Αυτές οι ανηφοριές, οι παλιές, έχουν αύρα και κουβαλάνε καντάρια ιστορίας και δράματος. Οι καινούργιες είναι για φωτογραφίες λάιφ στάιλ περιοδικών. Είναι μαυσωλεία του πλούτου και της επίδειξης.

Οι παλιές ανηφοριές κρύβουν μπιζουδάκια, χωμένα ταβερνάκια και καφενεία που τα ψάχνουμε με λαχτάρα και ζήλο λαγωνικού, εμείς που μεγαλώσαμε με παρέες, κρασί, αντάρτικα τραγούδια και ρεφενέ. Τα ανακαλύπτουν και οι νέοι που κυνηγάνε το θαύμα.

Η ανηφόρα δεν είναι γεωμορφολογία γιατί τότε θα ήταν συνώνυμο και όχι αντίθετο της κατηφόρας. Η ανηφόρα έχει δυναμική και ψυχική σημασία. Είναι νίκη επί της βαρύτητας ενώ η κατηφόρα είναι ήττα.

Το σπίτι που μεγάλωσα ήταν σε ανηφόρα. Πριν χτιστούν τα πάντα γύρω του, βλέπαμε προς τα κάτω μέχρι Πειραιά και Φάληρο και προς τα πάνω τον Λυκαβηττό ολόκληρο, με τα δέντρα του, τα ζευγαράκια και τους μπανιστιρτζήδες.

Ο Λυκαβηττός ήταν και η βόλτα μας, το άσυλό μας στις κοπάνες από το σχολείο. Είχε και θέα στο μισό γήπεδο του Παναθηναϊκού. Οι γονείς μου δε με αφήνανε να πηγαίνω στο γήπεδο που μαζευότανε η «αλητεία». Έτσι, φανατικός ποδοσφαιρόφιλος, απαίτησα κιάλια για να βλέπω από τον Λυκαβηττό. Σε αυτό υποχώρησαν. Ήταν πραγματικά αστείο. Με άφηναν να πηγαίνω μόνος μου στον Λυκαβηττό που ήταν άντρο παιδεραστών – κωλομπαράδες τους λέγαμε τα αγόρια μεταξύ μας και τους τρέμαμε - αλλά όχι στο γήπεδο.

Η ανηφόρα έχει ζόρι αλλά δίνει σιγουριά. Δεν κινδυνεύεις να γκρεμοτσακιστείς ανηφορίζοντας. Αντίθετα, στην κατηφόρα πρέπει να έχεις μάτια δεκατέσσερα. Όταν κατηφόριζα την Λασκάρεως και την  Διγενή Ακρίτα ήμουνα προσεχτικός και σφιγμένος. Ειδικά η Λασκάρεως γλίστραγε πολύ και τα παπούτσια με σόλες ήταν ταμάμ για τούμπα.

Την τούμπα την γλίτωσα αλλά όχι και την συμφορά. Μια μέρα που κατηφόριζα αυτό τον γλιστερό δρόμο, μου ξέφυγε από τα χέρια το πιο πολύτιμο υλικό αγαθό μου. Μια ολοκαίνουργια τρίφυλλη μπάλα καλοφουσκωμένη. Πήρε με γκελαριστό ενθουσιασμό τον κατήφορο, μέχρι που της έκοψε τον δρόμο όχημα διερχόμενο από την Ιπποκράτους. Ο συντονισμός ήταν απόλυτος. Η τρίφυλλη βρέθηκε κάτω από τη ρόδα και ακολούθησε κρότος και εκτόξευση καθ’ ύψος του άδειου πετσιού που προσγειώθηκε αγνώριστο και άχρηστο.

Αρκετά χρόνια αργότερα, στα τριανταένα μου πια, νέος οδηγός μιας και άργησα χαρακτηριστικά να πάρω δίπλωμα, ταλαιπωρώντας για τις μετακινήσεις μου τους άλλους και κυρίως τον δύστυχο μικρότερο αδερφό μου, επιχείρησα να ξεπαρκάρω στην ίδια κατηφόρα ένα επίσης ολοκαίνουργιο Σουζούκι Άλτο που είχε το χούι να πηδάει σαν κατσίκι κατά την εκκίνηση. Το αποτέλεσμα ήταν τραγικό: το σουζουκάκι πετάχτηκε στην απέναντι σειρά των παρκαρισμένων αυτοκινήτων, έπεσε πάνω σε ένα φολκσβάγκεν, πήρε λίγο ύψος και χτύπησε ένα οτομπιάνκι, για να καταλήξει τούμπα στη μέση του δρόμου.

Τότε δεν έπαιρνα χαμπάρι, όμως όλα αυτά τα μικρά συμβάντα άφηναν ύπουλα σκουπίδια σε κείνο το υπόγειο της ψυχής που όλο πασχίζουμε να το καθαρίσουμε και όλο γεμάτο μένει. Αφού πέρασαν τα χρόνια που στα όνειρά μου έβλεπα μόνιμα να πετάω και να περπατάω στο κύμα, ήρθαν εκείνα που ο άνθρωπος συναντάει στον ύπνο το πεπρωμένο του, τους αποθαμένους του και το πατρικό του πότε πλαγιασμένο από σεισμό, πότε με πόρτες που δεν κλειδώνουν, πότε με το ασανσέρ να μη σταματάει ούτε προς τα πάνω ούτε προς τα κάτω και την κατηφόρα να περιμένει να σε ρουφήξει για να επισφραγίσει τη νίκη της βαρύτητας και της ανθρώπινης μοίρας.     

ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΚΑΙ ΔΙΣΚΟΠΟΤΗΡΑ

 Εδώ και αρκετά χρόνια, πριν ακόμη από την κρίση αλλά κυρίως κατά την διάρκειά της, επεξεργάζομαι με το μυαλό και την οπωσδήποτε πενιχρή πληροφορία που μπορεί να διαθέτει ο μέσος άνθρωπος την ίδια ιδέα: ότι κακώς καπιταλισμός και σοσιαλισμός, έτσι όπως έχουν εμφανιστεί στην πράξη, θεωρούνται ιερά δισκοπότηρα. Δεν είναι. Είναι απλά εργαλεία.

Όπως λοιπόν ο καλός μάστορας δεν έχει εμμονή με το σφυρί ή το πριόνι έτσι και η διακυβέρνηση, έχει αποδειχθεί ιστορικά, ότι δεν μπορεί να στηρίζεται σε ένα οικονομικό σύστημα αλλά πρέπει να χρησιμοποιούνται όλα τα διαθέσιμα εργαλεία προκειμένου να εξασφαλίζονται τα ιερά δισκοπότηρα που είναι οι κοινωνικές αξίες, όπως η υγεία, η παιδεία, η ελευθερία, η ασφάλεια, η δικαιοσύνη, η δημιουργία, η ποιοτική απασχόληση, η  κοινωνική συνοχή, η αλληλεγγύη κλπ.

Οι κοινωνικές αξίες είναι παράμετροι του κοινωνικού χώρου. Το πρόβλημα βρίσκεται στην έντονη σύνδεση και αλληλεξάρτησή τους. Δεν αρκεί η βελτίωση της κάθε παραμέτρου χωριστά διότι η βελτίωση της μίας μπορεί να σημαίνει την χειροτέρευση της άλλης όπως συμβαίνει στη σχέση μεταξύ ελευθερίας και ασφάλειας. Το ζητούμενο είναι λοιπόν η βέλτιστη ισορροπία και σχέση μεταξύ όλων των παραμέτρων για να έχουμε το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα.

Αυτό που ονομάζουμε πολιτική βούληση απορρέει από την πολιτική θέση η οποία βάζει προτεραιότητες σε ότι αφορά τις αξίες. Εκεί ουσιαστικά διακρίνονται ο δεξιός, ο αριστερός και ο κεντρώος, δηλαδή στο πού τοποθετούν το κέντρο βάρους. Η εντύπωσή μου είναι ότι σε κοινωνίες που βρίσκονται στην ωριμότητα της ανάπτυξής τους, το κέντρο βάρους δεν μπορεί να μετακινηθεί πολύ και οι διάφορες πτέρυγες συγκλίνουν. Το αντίθετο συμβαίνει σε ανώριμες κοινωνίες.

Η ευκαιριακή διακυβέρνηση είναι επίσης χαρακτηριστικό ανώριμων κοινωνιών όπου η μεγάλη δυσκολία στην επίτευξη του βέλτιστου κοινωνικού αποτελέσματος οδηγεί τους κυβερνήτες σε τακτικισμούς, ουσιαστικά για βελτίωση της εικόνας της διακυβέρνησης με στόχο τη μεγαλύτερη δυνατή παραμονή στην εξουσία.

Εννοείται ότι η κοινωνική σύνθεση, οι κοινωνικές ελίτ και οι κοινωνικοί αγώνες παίζουν κυρίαρχο ρόλο στη διαμόρφωση των τάσεων που επικρατούν στον κοινωνικό χώρο. Μια κυβέρνηση δεν κινεί ελεύθερα και κατά βούληση τα πιόνια στην σκακιέρα. Δέχεται πιέσεις που συνδιαμορφώνουν το τοπίο. Οι ελίτ πιέζουν με όλα τα μέσα που διαθέτουν για διατήρηση του ελέγχου και των προνομίων τους, οι κοινωνικοί αγώνες – ακόμη και με την υπερβολή – παίζουν σημαντικότατο ρόλο στην ισορροπία. Θα μπορούσε βέβαια κανείς να μιλήσει για κατάργηση των ελίτ αλλά η ιστορία έχει διδάξει ότι και στην καμένη γη οι ελίτ ξεφυτρώνουν σαν τα μανιτάρια, συνεπώς για το ορατό μέλλον ας αρκεστούμε σε αυτό που υποδεικνύει η πραγματικότητα.

Το σχήμα που υποστηρίζω, δηλαδή ότι οι αξίες αποτελούν τα δισκοπότηρα και τα συστήματα τα εργαλεία, εξηγεί και γιατί έχουμε ιστορικά απότομες ή βαθμιαίες μεταβάσεις από το ένα σύστημα στο άλλο αλλά και συγκερασμούς, πολλές φορές διαστροφικούς, όπως ο εθνικοσοσιαλισμός.

Βλέπουμε την κομμουνιστική Κίνα να μετατρέπεται σε ένα υβρίδιο που μεταλλάσσεται προκειμένου να συνδυάσει ανάπτυξη αλλά και ισορροπία μεταξύ των «πλούσιων» παραλίων και του «φτωχού» εσωτερικού της χώρας ώστε να μη γίνει Ινδία. Είδαμε την Αμερική, την κοιτίδα του οικονομικού φιλελευθερισμού, να σώζεται από τη Μεγάλη Ύφεση με τις κρατικές επενδύσεις και από μια μικρότερης κλίμακας αλλά πολύ σοβαρή ύφεση, πάλι με κρατικές επενδύσεις για τον Πόλεμο των Άστρων που σχεδιάσθηκε κατά την προεδρία του Ρήγκαν. Για να έρθουμε και στην πρόσφατη ιστορία της Ελλάδας, είδαμε τον Κωνσταντίνο Καραμανλή να κατηγορείται για σοσιαλμανία και τον ΣΥΡΙΖΑ να καταφεύγει στη λιτότητα και στο μεγάλο περιορισμό του κοινωνικού κράτους.

Πιστεύω λοιπόν ότι ο καθένας από μας, αντί να σηκώνει μια παντιέρα και να δικαιολογεί τα πάντα πίσω απ’ αυτήν, θα πρέπει να καταφεύγει τακτικά στις αξίες του για να ελέγχει τον βαθμό απομάκρυνσής του από αυτές. Σε ότι αφορά τον αριστερό που τον ξεχωρίζει η έγνοια για τον αδύναμο και όχι μόνο για την δική του ευμάρεια, η άσκηση αυτή είναι πιο δύσκολη. Είναι όμως και απαραίτητη.